Kratki filatelistički rečnik

Filatelija se najčešće predstavlja kao hobi u kojem ljudi sakupljaju poštanske marke. To jeste tačno. Na početku sakupljanja pojavljuju različiti pojmovi koji početniku mogu biti nepoznati. Zato ovaj pregled donosi neke od osnovnih izraza koji se najčešće sreću u svetu filatelije.

Filatelija je mnogo više od običnog sakupljanja maraka. Iza svake marke mogu se pronaći zanimljiva priča, istorijski događaj, važna ličnost, umetničko delo ili podatak o vremenu u kojem je nastala. Kolekcionar se zato brzo susreće sa različitim vrstama maraka, poštanskim žigovima, pismima, kovertama, katalozima, albumima i filatelističkim priborom.

Pojedini pojmovi odnose se na izgled i stanje marke, drugi na način njenog štampanja, dok treći opisuju poštanski saobraćaj, poništavanje ili čuvanje maraka. Njihovo poznavanje pomaže kolekcionaru da pravilno prepozna, razvrsta i sačuva materijal koji sakuplja.

Ovaj pregled nije zamišljen kao zaokružena celina, jer u filateliji postoji mnogo više pojmova i specijalizovanih oblasti. Njegov cilj je jednostavan – da početniku pruži osnovu i olakša snalaženje među najčešćim filatelističkim izrazima. 

Rečnik filatelije

Osnovni pojmovi

1. Filatelija — Filatelija je hobi i oblast proučavanja poštanskih maraka, poštanske istorije i različitog poštanskog i filatelističkog materijala.
2. Filatelista — Filatelista je osoba koja sakuplja, proučava, razmenjuje ili se na drugi način bavi poštanskim markama i filatelijom.
3. Poštanska marka — Poštanska marka je oznaka da je poštarina plaćena i jedan od osnovnih predmeta filatelističkog sakupljanja.
4. Poštanska istorija — Poštanska istorija proučava razvoj poštanskog sistema, načine slanja pošiljaka, tarife, žigove i druge poštanske dokumente kroz vreme.
5. Poštanski saobraćaj — Poštanski saobraćaj obuhvata organizovano primanje, obradu, transport i uručenje poštanskih pošiljaka.
6. Poštanska tarifa — Poštanska tarifa određuje cenu poštanske usluge prema vrsti, težini, odredištu i drugim karakteristikama pošiljke.
7. Poštanska služba — Poštanska služba je organizovani sistem koji omogućava prijem, transport, obradu i uručenje poštanskih pošiljaka.
8. Pošiljka — Pošiljka je predmet koji se putem poštanske službe šalje od pošiljaoca do primaoca i može sadržati različite vrste poštanskog materijala.
9. Pismo — Pismo je poštanska pošiljka koja predstavlja važan izvor podataka za proučavanje poštanske istorije i korišćenja maraka.
10. Dopisnica — Dopisnica je poštanska karta namenjena za slanje kratkih pisanih poruka bez koverte.
11. Razglednica — Razglednica je ilustrovana ili neilustrovana poštanska karta koja se često sakuplja zbog motiva, poštanskih maraka i žigova.
12. Koverta — Koverta je omot za pismo ili drugu pošiljku, a u filateliji može biti predmet kolekcionarskog interesa zbog maraka, žigova i drugih poštanskih oznaka.
13. Filatelistički materijal — Filatelistički materijal obuhvata poštanske marke, pisma, koverte, žigove, dopisnice, razglednice i druge predmete povezane sa poštanskim saobraćajem.
14. Zbirka — Zbirka je organizovana celina filatelističkog materijala koju kolekcionar sakuplja prema određenoj zemlji, temi, periodu ili drugom kriterijumu.
15. Kolekcija — Kolekcija je skup sakupljenih filatelističkih predmeta koji mogu, ali ne moraju, biti organizovani prema određenoj temi ili sistemu.
16. Album — Filatelistički album je knjiga ili sistem listova namenjen za pregledno i bezbedno čuvanje poštanskih maraka i drugog filatelističkog materijala.
17. Filatelistički album — Filatelistički album je posebno oblikovan album sa listovima, džepovima ili drugim sistemom za smeštanje i prikazivanje maraka.
18. Klaser — Klaser je album sa providnim trakama ili džepovima u koje se marke smeštaju radi čuvanja, pregledanja ili razmene.
19. Filatelistički klaser — Filatelistički klaser je praktičan album namenjen privremenom ili trajnom čuvanju i organizovanju poštanskih maraka.
20. Haver — Haver je providni zaštitni džepić u koji se stavlja poštanska marka radi njenog čuvanja i zaštite.
21. List albuma — List albuma je pojedinačna stranica na kojoj se prikazuju i opisuju poštanske marke ili drugi elementi filatelističke zbirke.
22. Eksponat — Eksponat je pažljivo odabrana i organizovana filatelistička zbirka pripremljena za javno predstavljanje, najčešće na izložbi.
23. Izložba — Filatelistička izložba je događaj na kojem kolekcionari predstavljaju svoje zbirke ili eksponate publici i žiriju.
24. Eksponat na listovima — Eksponat na listovima predstavlja tematski ili hronološki organizovan prikaz filatelističkog materijala raspoređenog na izložbenim listovima.
25. Katalog — Filatelistički katalog je publikacija koja sistematizuje poštanske marke i daje podatke kao što su kataloški broj, godina izdanja, nominala i vrednost.
26. Katalog poštanskih maraka — Katalog poštanskih maraka je specijalizovana publikacija sa pregledom izdanja maraka i podacima potrebnim za njihovo prepoznavanje i razvrstavanje.
27. Kataloški broj — Kataloški broj je oznaka koju katalog dodeljuje određenoj poštanskoj marki ili izdanju radi lakšeg identifikovanja.
28. Procena vrednosti — Procena vrednosti je određivanje približne kolekcionarske ili tržišne vrednosti filatelističkog predmeta na osnovu više faktora.
29. Autentičnost — Autentičnost označava da je filatelistički predmet originalan i da nije falsifikovan ili nedozvoljeno prepravljen.
30. Sertifikat — Sertifikat je dokument kojim stručnjak ili ovlašćena institucija potvrđuje određene karakteristike i autentičnost filatelističkog predmeta.

Marke i filatelistički materijal

32. Blok — Blok je izdanje sastavljeno od jedne ili više poštanskih maraka štampanih zajedno na manjem posebnom formatu papira.
33. Čiste (nežigosane) marke — Čiste ili nežigosane marke su marke koje nisu poništene poštanskim žigom i najčešće se čuvaju sa originalnom gumom.
34. Poništena (žigosana) marka — Poništena ili žigosana marka je marka koja je poštanskim žigom označena kao iskorišćena za plaćanje poštarine.
35. Prigodna marka — Prigodna marka izdaje se povodom određenog događaja, jubileja, osobe, institucije ili značajne godišnjice i najčešće ima ograničen period prodaje.
36. Redovna marka — Redovna marka je marka izdata za svakodnevne potrebe poštanskog saobraćaja, najčešće u većem tiražu i sa različitim nominalama.
37. Personalizovana marka — Personalizovana marka je poštanska marka ili posebno izdanje koje omogućava dodavanje fotografije, motiva ili drugog elementa prema zahtevu korisnika.
38. Serija maraka — Serija maraka je grupa povezanih poštanskih maraka izdatih u okviru istog izdanja, najčešće sa zajedničkom temom ili dizajnom.
39. Nominala — Nominala je novčana vrednost odštampana na poštanskoj marki koja predstavlja iznos poštarine ili drugu određenu vrednost marke.
40. Tabak — Tabak je veći štampani list na kojem se nalazi veći broj istih ili različitih poštanskih maraka pre njihovog odvajanja.
41. Tabačić — Tabačić je manji štampani list sa ograničenim brojem maraka, često izdvojen kao posebno filatelističko izdanje.
42. Tiraž — Tiraž označava ukupan broj primeraka određene poštanske marke ili filatelističkog izdanja koji je odštampan.
43. Vinjeta — Vinjeta je deo filatelističkog izdanja bez poštanske vrednosti, koji može biti povezan sa markom i sadržati ilustraciju, tekst ili drugi motiv.
44. Zupčanje (perforacija) — Zupčanje ili perforacija je niz sitnih otvora između maraka koji omogućava njihovo lako odvajanje iz tabaka.
45. Gumiranje — Gumiranje je nanošenje sloja lepka na zadnju stranu poštanske marke kako bi mogla da se zalepi za pošiljku.
46. Makulatura — Makulatura je neispravan ili odbačen primerak nastao tokom štampanja poštanskih maraka, koji može biti zanimljiv filatelistima zbog grešaka u proizvodnji.
47. Falsifikat — Falsifikat je lažno izrađena ili prepravljena poštanska marka ili drugi filatelistički predmet koji treba da izgleda kao original.

Filatelistički pribor

48. Filatelistički pribor — Filatelistički pribor obuhvata različita pomagala koja se koriste za pregled, identifikaciju, rukovanje i čuvanje maraka.
49. Filatelistička pinceta — Filatelistička pinceta je posebno oblikovana pinceta kojom se marke hvataju bez dodirivanja prstima i oštećivanja površine.
50. Zubomjer — Zubomjer je filatelistički alat kojim se precizno određuje broj perforacionih zubaca po dužini od dva centimetra.
51. Uglovi (filatelistički pribor) — Uglovi su pomoćni elementi ili držači koji se koriste za postavljanje i učvršćivanje filatelističkog materijala na albumskom ili izložbenom listu.
52. Karnet — Karnet je manja knjižica ili sklop filatelističkih listova namenjen za čuvanje, prenos ili razmenu poštanskih maraka.

Koverte, žigovi i posebni materijali

53. Koverat prvog dana – FDC — Koverat prvog dana je filatelistička koverta sa markom ili markama izdanja poništenim žigom prvog dana njihove upotrebe.
54. Prigodni koverat — Prigodni koverat je koverta izrađena povodom određenog događaja, jubileja ili druge značajne prilike i često sadrži odgovarajuću marku i žig.
55. Prigodan poštanski žig — Prigodan poštanski žig je poseban poštanski žig koji se koristi povodom određenog događaja, godišnjice, manifestacije ili druge značajne prilike.
56. Maksimum karta – MC — Maksimum karta je razglednica čija slika, poštanska marka i žig imaju isti ili veoma blisko povezan motiv.